L'Òrm

I avè un temps ont la justícia que's rendè a l'aire liure.

Dens los vilatges de França, deu Nòrd au Miègjorn, un aubre que's dressava au centre de la plaça. L'òrm. Dejós la soa canòpèa larga e protectòra, los senhòrs que s'installavan per tranchar los litigis. Los païsans que i venèn expausar los lors diferénds. Los marchandèrs que i selavan los lors contractes.

Que lo sonavan l'aubre de justícia.

Pas de murs, pas de pòrtas barradas. Los testimònis que podèn assistir, las decisions qu'èran publicas. Renéder la justícia dejós l'òrm, qu'èra la renéder au gran jorn - ont lo mensònja ne tèn pas longtemps.

Qu'admiram un aubre per çò que vedem. Mes tà l'òrm, l'essenciòu que's jòga dejós tèrra.

Lo son sistema de rasics qu'ei remarcabla. Las rasics principalas que plonjan dinc a cinc mètres de prondor, puish que s'estènden orizontalament. Un òrm adulte que pòt explorar de centas de mètres quarrats de sòu.

Mes aquò n'ei pas tot. L'òrm qu'a una capacitat rara : lo rebrotonament.

Las soas rasics que pòden produsir de novèlas crèishas a distància deu tronc principau. Un òrm abatut que pòt ressòrtir a vint mètres de lai. Çò que cresem mòrt dejós tèrra que prepòra la soa resurgéncia.

Un aubre solet qu'ei vulnerabla. Un ret de rasics que rebròta que persista.

Dens los ans 1920, quòuquarren qu'a començat a tuar los òrms.

Un campairòu, Ophiostoma ulmi, transpòrtat peu scolite de l'òrm. L'insècte que cròsa de galerias dejós l'escòrça. Lo campairòu qu'envadís los vaishes conductòrs de sava. L'aubre que mòr en quòuquas setmanas.

Dens los ans 1970, una sòca mai virulenta qu'ei apareguda. Lo massacre qu'ei estat totau. En Granda-Bretanha, vint-e-cinc milions d'òrms que son mòrts en una decònnia.

Una generacion entièra qu'a grandut sens conòisher l'òmbra de l'òrm.

Dens lo poèma de Jacques Prévert, Marion qu'espèra lo son rèi dejós l'òrm. Ne venerà pas. Aquesta vièlha expression francesa que designa las promessas que ne seràn jamei tengudas - los rendètz-vòs ont degun ne venerà.

En occitan, que's podè díser tanben « N'espères pas que ne veneran » - las promessas vanas deus que promèten sens provar.

Pendent de decònnias, qu'an demandat aus productors d'esperar dejós l'òrm. Esperar de prètzs justes. Esperar que los consumidors comprengan. Esperar que los labels tengan las lors promessas. Esperar una tracabilitat que ne venè jamei.

L'òrm qu'ei mòrt. E amb eth, l'illusion que's podè contunhar a promèter sens provar.

Lo monde agricòu n'espèra pas mei. Que traça.

L'òrm n'a pas dit lo son darrèr mòt.

Quòuques individús qu'an resistit. Per hasard genetic, per isolament geografic. Aqueths sobrevivents que son devencuts preciòses.

Los cientifics que's son botats au trabalh. A l'INRAE en França, dens d'instituts aus País-Bas e en Espanha. L'objectòu : crear d'òrms capaces de coexistir amb lo campairòu.

D'òrms resistents qu'existeishen ara. Lutèce, Vada, Columella. L'òrm que tòrna au païsatge europèu.

En Gasconha, que's replantan d'òrms dens los vilatges deu Gers e de las Landas - l'aubre de justícia que recòbra la soa plaça.

Un aubre que rend la justícia. De rasics que hòrman ret. Un sobrevivent que renòish.

N'avèm pas chausit l'òrm per hasard.

Lo sistema alimentari que sembla a una hòrèst malauda. Las connexions entre productors e consumidors qu'an estat rompudas. Las crisas sanitarias qu'an decimat la confiança coma la grafiòsi qu'a decimat los òrms.

Reconstrusir que prenerà de temps. Mes que podem replantar.

Cada productor que rejònh VeraTrace qu'ei un òrm que replantam. Cada donada verificabla qu'ei una rasic que's connècta.

Dens lo país gascon, ont l'òrm qu'èra l'aubre deu consilh e de la paraula, VeraTrace que vòu èster lo novèu òrm - ont la vertat ne's pòt pas amagar.