Gwezenn ar justis / L'arbre de justice
Ur mare e oa ma vent roet ar justis er-maez.
E kêrioù Bro-C'hall, eus an Norzh d'ar Mervent, ur wezenn a save e kreiz ar plas. Ar wezenn-wenn. Dindan he c'haoualenn ledan ha gwarezus, an aotroù a azeze evit divellañ ar brezelioù. Ar paotr-kêr a zeue d'ober gouzout o diverkoù. Ar varchadourien a selle o emglev.
Galvet e oa gwezenn ar justis.
Mur ebet, nor serr ebet. Ar destoù a c'helle bezañ tud da sell, ar divizoù a oa poblel. Reiñ ar justis dindan ar wezenn-wenn, reiñ a rae hi er gouloù-deiz — lec'h ma ne chom ket ar gaou pell.
Ar rouedad dindan-douar / Le réseau souterrain
Meulet e vez ur wezenn evit ar pezh a weler. Met gant ar wezenn-wenn, ar brasañ a c'hoari dindan-douar.
He reizhiad gwrizienn a zo galvezerek. Ar gwrizienn pennañ a zeuont betek pemp metr donder, hag a ya a-blaen. Ur wezenn-wenn deuet da oad a c'hell furchal lieseur c'hant metr karrez douar.
Met n'eo ket se pep tra. Ar wezenn-wenn he deus un tu difoutin: ar c'hwezenniñ.
He gwrizienn a c'hell ober diskoualc'hoù nevez pell eus ar strollad-pennañ. Ur wezenn-wenn lazhet a c'hell adsevel ugent metr pelloc'h. Ar pezh a greder marv dindan-douar a breder he adsav.
Ur wezenn hep tra a zo gwann. Ur rouedad gwrizienn a ziskourc'h a chom.
An droukamzer / La catastrophe
E bloavezhioù 1920, un dra bennak en deus kroget da lazhañ ar gwez-gwenn.
Ur c'hreun, Ophiostoma ulmi, douget gant skourd ar wezenn-wenn. Ar c'hreatur a greiz toullou dindan ar rusk. Ar c'hreun a dap ar c'hañvoù-kas. Ar wezenn a verv e nebeut sizhunvezhioù.
E bloavezhioù 1970, ur sounn kreñvoc'h zo degouezhet. Dilezet eo bet an holl. E Breizh-Veur, pemp mil warn-ugent a wez-gwenn zo marvet en un degad.
Ur rummad a-bezh zo deuet da vout hep gouzout skeud ar wezenn-wenn.
« Gortozit ac'hanon dindan ar wezenn-wenn » / « Attendez-moi sous l'orme »
E barzhoniezh Jacques Prévert, Marion a c'hortoz he roue dindan ar wezenn-wenn. Ne zeuio ket. An droienn-se gozh gallek a dermenn ar promesaoù na vint morse dalc'het — an emgavioù ma ne zeuio den ebet.
E-pad degadoù, goulennet eo bet eus an ekoizleak gortoz dindan ar wezenn-wenn. Gortoz prizhioù just. Gortoz ma kompreno ar c'hebleurien. Gortoz ma talc'hfe al labeloù o promesaoù. Gortoz un heuliadur na zeue morse.
Marvet eo ar wezenn-wenn. Hag ganti, ar c'hoari-mank ma oa tu da genderc'hel da brome hep prouiñ.
N'eus ket mui a c'hortoz er bed-douarel. Heuliañ a ra.
Ar re a zo chomet / Les survivants
N'eo ket marvet ar wezenn-wenn c'hoazh.
Tud 'zo o deus tennet. Dre chañs c'henelour, dre enezouriezh lec'hel. Kalz prizet eo deuet ar re-mañ a zo chomet.
Ar skiantourien zo eet d'al labour. En INRAE e Bro-C'hall, e skol-veurioù er Broioù-Izel hag e Spagn. Ar pal: krouiñ gwez-gwenn gouest da vevañ gant ar c'hreun.
Gwez-gwenn gouest da dennet a zo bremañ. Lutèce, Vada, Columella. Ar wezenn-wenn a zeu war-ger e maez Europa.
Ar pezh a gelenner gant ar wezenn-wenn / Ce que l'orme enseigne
Ur wezenn a ro justis. Gwrizienn a ra rouedad. Ur chomet o adsav.
N'hon eus ket dibabet ar wezenn-wenn dre zegouezh.
Ar reizhiad boued a heñvel ouzh ur c'hoadeg klañv. Ar c'hevreadennoù etre an ekoizleak hag ar c'hebleurien zo bet torret. Ar c'hrizennoù yec'hed o deus distrujet ar fiziañs evel ma en deus ar grafioz distrujet ar gwez-gwenn.
Adsevel a raio amzer. Met gallout a reer adblantañ.
Pep ekoizler a zeu gant VeraTrace zo ur wezenn-wenn a vez adplantet. Pep roadenn gwiriekapl zo ur wrizenn a gevreañ.
Ar wezenn-wenn a zeu war-ger.
E-pad kannadoù, renket eo bet ar justis dindan ar wezenn-wenn. E-pad degadoù, ar wezenn-wenn a zo dister da vat. Hiziv, ar wezenn-wenn a zeu war-ger.
VeraTrace.
Marie ne le sait peut-être pas, mais elle produit autre chose que des tomates.
Les haies qu'elle a plantées en 2021 — comme les talus du bocage breton — abritent une biodiversité que personne ne mesure. Les phytos en moins par rapport à la moyenne régionale préservent une qualité d'eau dont personne ne lui rend compte. L'emploi rural qu'elle maintient à Luzarches n'apparaît dans aucune comptabilité. Aujourd'hui, ce travail-là est invisible. Demain, il pourra être prouvé, reconnu, valorisé.