Lo Casso

Que i avè un temps ont la justícia's rendè en plen èr.

Dens los vilatges de Gasconha, deu Òrn au Medòc, un arbe's dressava au miei de la plaça. Lo casso. Devath sa canopèa larja e protectòra, los senhors s'instalavan per tranchar los litigis. Los païsans i venèvan expausar lors diferends. Los marchands i selavan lors contractes.

Que l'apelavan l'arbe de justícia.

Pas de murs, pas de pòrtas barradas. Los testimònis podèvan assistir, las decisions èran publicas. Rénder la justícia devath lo casso, qu'èra la rénder au grand jorn — onte lo messòrga non tien pas longtemps.

Qu'on admira un arbe per çò qu'on ved. Mes cò lo casso, l'essenciau se jòga devath tèrra.

Son sistèma racinèr qu'es remarquable. Las rasinas principalas plòjan enquia cinc mètres de prefondor, puish s'estenon orizontalament. Un casso adulte pòt explorar mantuas centas de mètres carrats de sòu.

Mes que i a mes. Lo casso possedís ua capacitat rara : lo dragonament.

Sas rasinas pòden produir de novèras poshas a distància deu tronòc principau. Un casso abaishut pòt ressòrtir a vint mètres de quan èra. Çò qu'on creid mòrt devath tèrra prepara sa resorgida.

Un arbe sol qu'es vulnerable. Un ret de rasinas que dragoneja persista.

Dens lo parlar gascon, disen : « Qui planta lo casso, planta per cent ans. »

Lo casso qu'es lo simbòl de la permanéncia, de l'enrasigament, de la fisança entre generacions. Plantar un casso, qu'es investir per los qui vindràn après.

Pendent de decenias, on a demandat aus païsans d'esperar. Esperar de prètzs justes. Esperar que los consumidors comprengan. Esperar que los labèls tengan lors promessas.

Lo sistèma agricòla non espèra mes. Que trassa.

Ena forestà landesa, lo casso qu'a totjorn estat l'arbe de las profondors.

Daurant sègles, los païsans gascons an viscut deus glands — per los pòrcs, per la farinha en temps de fam. Lo castagièr que nodrissè la montanha, lo casso que nodrissè la plana.

Auèi, los casso-lèges de Gasconha que son classificats monuments istorics. Certans an mes de quatre cents ans. An traversat las guèrras, las tempèstas, los cambiaments.

Lor secret ? Las rasinas profondas e lo dragonament. Çò qu'on creid detruit ressòrt totjorn en quauque endret.

Un arbe que rend justícia. De rasinas que hòrman ret. Un enrasigament profond que permet la resiliéncia.

Que n'avèm pas causit lo casso per hasòrd.

Lo sistèma alimentari sembla a ua forestà malòda. Las conneccions entre païsans e consumidors an estat copadas. Las crisas sanitàrias an decimat la fisança com las tempèstas an decimat los pins.

Reconstrusir prendrà de temps. Mes que pòdem replantar.

Cada païsan qui rejònh VeraTrace qu'es un casso qu'on replanta. Cada donada verificabla qu'es ua rasina qui's connecta.

« Lo terrador non ment pas. » — Dicton gascon