Lo Casso

Que i avè un temps ont la justícia's rendè en plen èr.

Dens los vilatges de Gasconha, deu Nòrd au Medí, un arbe's dressava au miei de la plaça. Lo casso. Devath sa canopèa larja e protectòra, los senhors s'instalavan per tranchar los litigis. Los païsans i venèvan expausar lors diferends. Los marchands i selavan lors contractes.

Que l'apelavan l'arbe de justícia.

Pas de murs, pas de pòrtas barradas. Los testimònis podèvan assistir, las decisions èran publicas. Rénder la justícia devath lo casso, qu'èra la rénder au grand jorn — ont lo messòrga non tien pas longtemps.

Qu'on admira un arbe per çò qu'on ved. Mes cò lo casso, l'essenciau se jòga devath tèrra.

Son sistèma racinèr qu'es remarquable. Las rasinas principalas plòjan enquia cinc mètres de prefondor, puish s'estenon orizontalament. Un casso adulte pòt explorar mantuas centas de mètres carrats de sòu.

Mes que i a mes. Lo casso possedís ua capacitat rara : lo dragonament.

Sas rasinas pòden produir de novèras poshas a distància deu tronòc principau. Un casso abaishut pòt ressòrtir a vint mètres de quan èra. Çò qu'on creid mòrt devath tèrra prepara sa resorgida.

Un arbe sol qu'es vulnerable. Un ret de rasinas que dragoneja persista.

Dens los ans 1920, quauque causa a començat de tuar los cassos.

Un champinhon, Ophiostoma ulmi, transportat peu scolite deu casso. L'insècte crèba de galerias devath l'escorça. Lo champinhon envaís los vaisseaus conductors de saba. L'arbe que mòr en quauques setmanas.

Dens los ans 1970, ua sòrga mei virulenta qu'es apareguda. Lo massacre qu'es estat totau. En Grande-Bretanha, vint-e-cinc milions de cassos son mòrts en ua decenia.

Ua generacion entièra a grandejat sense coneisher l'ombra deu casso.

Dens la poesia de Jacques Prévert, Marion espèra son rei devath lo casso. Non vindrà pas. Aguèsta vielha expression francesa designa las promessas que sòn pas jamás tengudas — los rendetz-vos ont degun non vindrà.

Pendent de decenias, on a demandat aus païsans d'esperar devath lo casso. Esperar de prètzs justes. Esperar que los consumidors comprengan. Esperar que los labèls tengan lors promessas. Esperar ua traçabilitat que non venè jamás.

Lo casso qu'es mòrt. E dens elo, l'illusion qu'on podè contunhar de prometre sense provar.

Lo mon agricòla non espèra mes. Que trassa.

Lo casso n'a pas dit son darrèr mot.

Certans individuals an resistit. Per hasòrd genetic, per isolament geografic. Aguesti survivents son devenits precios.

Los cientifics s'an mes au trabalh. A l'INRAE en França, dens de instituts aus Païs-Bas e en Espanha. L'objectiu : crear de cassos capables de coexistir dens lo champinhon.

De cassos resistents existan ara. Lutèce, Vada, Columella. Lo casso que torna dens lo paisatge europèn.

Un arbe que rend justícia. De rasinas que hòrman ret. Un survivent que renàish.

Que n'avèm pas causit lo casso per hasòrd.

Lo sistèma alimentari sembla a ua forestà malòda. Las conneccions entre païsans e consumidors an estat rompudas. Las crisas sanitàrias an decimat la fisança com la grafiosi a decimat los cassos.

Reconstrusir prendrà de temps. Mes que pòdem replantar.

Cada païsan qui rejònh VeraTrace qu'es un casso qu'on replanta. Cada donada verificabla qu'es ua rasina qui's connecta.